Wnioski z doświadczeń Austro-Węgier dla idei federalnej Europy

Wczesne głosy na rzecz europejskiego federalizmu

Idea przekształcenia Europy Środkowej w stabilne, federalne państwo ma głębokie korzenie historyczne. Już w XIX wieku myśliciele i politycy dostrzegali strukturalną słabość wielonarodowego imperium i szukali sposobów, by przekształcić je w zdrową demokrację.

W 1843 roku Miklós Wesselényi opublikował „Odezwę w sprawie narodowości Węgrów i Słowian”. Jeszcze przed Wiosną Ludów na Węgrzech (1848 rok) argumentował, że tylko federalny ustrój może zagwarantować stabilność i bezpieczeństwo narodom w obrębie imperium.

„Cesarstwo Austriackie może przetrwać tylko wtedy, gdy przekształci się w federację narodów, w której każdej wspólnocie zostanie zagwarantowane bezpieczeństwo i narodowa egzystencja.”

Wesselényi ostrzegał, że podzielone i marginalizowane narody Europy Środkowej pozostaną narażone na ambicje większych potęg, takich jak Niemcy i Rosja. Jedność federalna, jak twierdził, była zarówno moralną, jak i geopolityczną koniecznością. To lekcja, która pozostaje aktualna także dziś.

Nauka z porażki: Lajos Kossuth

Inną kluczową postacią jest Lajos Kossuth, węgierski nacjonalista i przywódca zrywu narodowego w 1848 roku. Po klęsce powstania jego poglądy uległy głębokiej zmianie. W 1862 roku, przebywając na emigracji, zaproponował Konfederację Dunajską (Dunai Konföderáció), uznając, że małe narody, w tym Węgrzy, Serbowie i Rumuni, zostaną zdominowane przez obce mocarstwa, jeśli nie zjednoczą się jako równorzędni partnerzy.

„Prawdziwa wolność jest niemożliwa bez federalizmu… Szukajmy naszej wielkości nie w uciskaniu innych, lecz w unii wolnych narodów.”

Przemiana Kossutha z rewolucyjnego nacjonalisty w orędownika federalnej jedności ilustruje kluczową lekcję dla Europy: małe narody nie mogą przetrwać w izolacji.

Popovici i Stany Zjednoczone Wielkiej Austrii

Kilka dekad później Aurel Popovici rozwinął tę tradycję i przedstawił jedną z najśmielszych wizji wieloetnicznej federacji w Europie Środkowej. W 1906 roku opublikował plan utworzenia Stanów Zjednoczonych Wielkiej Austrii. Popovici zaproponował przekształcenie monarchii austro-węgierskiej w państwo federalne, w którym każdy naród posiadałby własny parlament, język urzędowy i autonomię kulturową, pozostając jednocześnie częścią spójnej struktury politycznej.

Jego plan był rewolucyjny: łączył zasady demokratyczne z pragmatycznym zrozumieniem etnicznej złożoności imperium. Przyznając autonomię Czechom, Słowakom, Polakom, Węgrom, Rumunom, Chorwatom i innym grupom, Popovici chciał wyeliminować napięcia etniczne, które paraliżowały instytucje państwa, oraz wzmocnić jego pozycję w europejskiej polityce.

Idea Popoviciego jednak nigdy nie została zrealizowana. Niecałą dekadę później wybuchła I wojna światowa, a Austro-Węgry rozpadły się. Jego wizja pozostaje jednak wybitnie  aktualna. Tak jak w XIX i na początku XX wieku Europa Środkowa mierzyła się z zagrożeniami ze strony ekspansji niemieckiej i rosyjskiej, tak dziś region musi być zjednoczony, by zabezpieczyć się przed powracającym imperializmem Rosji. Federalna, współpracująca Europa to jedyny sposób na zapewnienie pokoju, suwerenności i rozwoju.

Ostatnia próba: Karol I i upadek Austro-Węgier

Z braku koniecznych reform, na początku XX wieku monarchia habsburska nadal zmagała się z napięciami etnicznymi, zablokowanymi parlamentami i ruchami nacjonalistycznymi. Zmiany ustrojowe były pilnie potrzebne, lecz wielokrotnie je odkładano. Gdy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa, imperium było na nią strukturalnie nieprzygotowane.

Dopiero w 1918 roku Karol I Habsburg podjął spóźnioną próbę reformy. Zaproponował przekształcenie monarchii w federację autonomicznych państw narodowych, nawiązując do wcześniejszej wizji Popoviciego. Reforma przyszła jednak po czasie: rady narodowe już ogłaszały niepodległość, zaufanie do instytucji imperialnych zanikło, a siły odśrodkowe rozrywały imperium. Kiedy w listopadzie 1918 krótkotrwały rząd próbował negocjować autonomię dla mniejszości, szybko zdał sobie sprawę, że było już na nią za późno. Narody imperium nie chciały już „lepszych” Austro-Węgier; chciały własnych państw. 

Trudno winić naszych przodków, że spełnili marzenia pokoleń, gdy nadarzyła się historyczna szansa na niepodległość. Jednak z historii wiemy, że podzielona Europa Środkowa stała się łatwym łupem dla hitlerowskich Niemiec i komunistycznego ZSRR.

Od manifestu paneuropejskiego do Unii Europejskiej

Idea federalna nie upadła wraz z monarchią Habsburgów. W 1923 roku Richard von Coudenhove-Kalergi opublikował manifest “Pan-Europa”,a później założył Unię Paneuropejską. Argumentował też, że cała Europa stoi przed tym samym strukturalnym dylematem, co Austro-Węgry: bez współpracy nacjonalistyczna rywalizacja będzie prowadzić do niestabilności.

Jednak dopiero po II wojnie światowej idee te przybrały formę instytucjonalną. Europejska Wspólnota Węgla i Stali, a później Unia Europejska, przekształciły Europę w pokojowy i stabilny region – gwarantując trwały pokój każdemu państwu, które do nich dołączyło.

Przesłanie na dziś

Inaczej niż dawne Austro-Węgry, nowe instytucje europejskie od początku zostały oparte na dobrowolnej współpracy, poszanowaniu równości i suwerenności państw członkowskich. Dzięki temu integracja nie jest zagrożeniem dla tożsamości ani dumy żadnego z nich. Demokratyczny system zapewnia, że spory rozwiązywane są pokojowo, a mniejsze państwa są chronione przed dominacją większych. Wiele z nich pierwszy raz w historii w takim stopniu decyduje o własnym losie. To oparcie o demokrację, idee wolności i równości, pozwoliło państwom na podjęcie bliskiej współpracy, która dotychczas skutecznie chroniła nas przed powtórzeniem błędów międzywojnia: rozdrobnienia i słabości.

Jednak z tej historii należy wyciągnąć jeszcze jeden wniosek. Monarchia Habsburgów upadła, bo zwlekała z reformami i nie potrafiła odpowiedzieć na zmieniające się czasy. Przed podobnym wyzwaniem stoi dziś Unia. Powracający imperializm Rosji, rosnąca potęga Chin i bigtechów oraz radykalne zmiany w Stanach Zjednoczonych stanowią coraz większe zagrożenie dla Europy. A państwa członkowskie nie są dość silne, by samodzielnie stawiać temu czoła. 

Podobnie jak nasi przodkowie, stoimy więc przed wyborem: możemy jako narody Europy każdy pójść w swoją stronę, zatrzymując integrację na obecnym etapie lub rozmontowując Unię w imię partykularnych interesów. Z historii wiemy, że na końcu tej drogi czeka upadek. Ale możemy też podjąć odważną decyzję i powołać wspólne, potężne państwo europejskie, które zapewni bezpieczeństwo wszystkim krajom związkowym.W Volt rozumiemy, że tylko federalna, demokratyczna Europa, może być dość silna, by sprostać zagrożeniom współczesnego świata. Uczymy się na błędach historii! Obronimy demokrację, prawa człowieka i liberalny porządek międzynarodowy, jednocześnie budując jedyną strukturę, która może zapewnić Europie wielkość i bezpieczeństwo: Stany Zjednoczone Europy.